Reportaż, który w czasach PRL jako pierwszy opowiedział o żołnierzach Armii Krajowej - i o oddziałach „Ponurego" walczących w tych lasach. Co jest w książce, co z ekranizacją i gdzie zobaczyć miejsca, o których pisał Chlebowski.
Książka
Autorem jest Cezary Chlebowski (1928-2013), historyk i reportażysta. Pierwsze wydanie ukazało się w 1968 roku, a kolejne wznowienia wychodziły przez następne półwiecze - ósme trafiło do księgarń w 2017 roku.
Częsta pomyłka: autorem książki jest Cezary Chlebowski. Konrad Łęcki to reżyser przygotowywanej ekranizacji - to dwie różne osoby.
To reportaż historyczny, nie powieść. Opisuje losy zgrupowania partyzanckiego Armii Krajowej na Kielecczyźnie podczas II wojny światowej, dowodzonego przez Jana Piwnika „Ponurego" - cichociemnego, jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci podziemia w tym regionie. Akcja w większości rozgrywa się na terenie dzisiejszego województwa świętokrzyskiego.
Znaczenie książki wykracza poza literaturę. W czasach PRL była pierwszą pozycją, która opowiedziała o żołnierzach AK i ich walce z Niemcami - w okresie, gdy oficjalna narracja tę historię przemilczała. Napisanie jej wymagało odwagi, a sam Chlebowski wydobył postać Piwnika z niepamięci i przemilczeń.
Film - stan na dziś
Ekranizację od 2017 roku przygotowuje Konrad Łęcki, kielecki reżyser, twórca „Wyklętego". Zapowiadano zarówno film pełnometrażowy, jak i serial, a jako plenery wskazywano m.in. Bodzentyn, Miedzianą Górę, Bobrzę, Ciosową, Święty Krzyż, Świętą Katarzynę i lasy suchedniowskie.
Produkcja była jednak wielokrotnie przesuwana z powodu budżetu. Potrzebna kwota to około 7 milionów złotych; Polski Instytut Sztuki Filmowej deklarował pokrycie połowy pod warunkiem zabezpieczenia drugiej części. Kolejne zapowiadane terminy premiery - 2018, 2019, 2020 - nie zostały dotrzymane, a w międzyczasie reżyser pracował nad innymi projektami.
Nie mamy potwierdzenia, że film powstał. Jeśli planujesz seans, sprawdź aktualne informacje u producenta lub w serwisach filmowych - temat ciągnie się od lat i status może się zmienić.
Miejsca z książki, które możesz odwiedzić
To najciekawsza część tej opowieści dla turysty: miejsca opisane przez Chlebowskiego istnieją naprawdę i są dostępne.
- Wykus - uroczysko w lasach siekierzyńskich, główne miejsce koncentracji oddziałów „Ponurego". Dziś miejsce pamięci z kapliczką, cel corocznych zlotów środowisk kombatanckich. Dojście leśnymi drogami - to nie jest atrakcja z parkingiem i kasą, tylko cicha polana w lesie.
- Michniów - wieś spacyfikowana przez Niemców w lipcu 1943 roku, i to dwukrotnie. Dziś działa tu Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich - miejsce upamiętniające los polskich wsi w czasie okupacji. Ekspozycja jest mocna; z młodszymi dziećmi warto rozważyć, czy to odpowiedni moment.
- Wąchock - opactwo cystersów, związane z pamięcią o „Ponurym" i o partyzantce świętokrzyskiej.
- Lasy suchedniowskie i siekierzyńskie - teren działania oddziałów. Dziś spokojne, mało uczęszczane szlaki, którymi przechodzi się bez tłumów.
Dlaczego akurat te lasy
Geografia regionu sprzyjała partyzantce. Gęsty, rozległy kompleks leśny, trudny teren i sieć małych wsi dawały schronienie i zaplecze. Ten sam las, który dziś opisujemy jako Puszczę Jodłową i cel wycieczek, w latach czterdziestych był bazą oddziałów podziemia.
Region miał zresztą podobną historię wcześniej - był jednym z ważniejszych obszarów walk powstania styczniowego. Szerzej: Historia regionu.
Gdzie znaleźć książkę
Książka miała osiem wydań i jest szeroko dostępna - w bibliotekach, księgarniach i antykwariatach, a bywa też wydawana jako audiobook. Jeśli interesuje Cię ten wątek historii regionu, warto zajrzeć też do Mauzoleum w Michniowie, gdzie temat jest opracowany muzealnie.