Historia Gór Świętokrzyskich zaczyna się od ognia i żelaza.
Potem przychodzą benedyktyni, królowie i partyzanci.
Każda epoka zostawiła tu wyraźny ślad.
Starożytne hutnictwo
U stóp Łysogór działał jeden z największych ośrodków hutniczych barbarzyńskiej Europy.
W pierwszych wiekach naszej ery wytapiano tu żelazo w piecach dymarskich.
Archeolodzy odkryli dziesiątki tysięcy kloców żużla - pozostałości pieców.
Tradycję przypominają Dymarki Świętokrzyskie, organizowane w Nowej Słupi od 1967 roku.
Pogańska góra, chrześcijański klasztor
Szczyt Łysej Góry otacza kamienny wał, wiązany z przedchrześcijańskim miejscem kultu.
W XII wieku powstał tu klasztor benedyktynów.
Tradycja przypisuje fundację Bolesławowi Krzywoustemu.
Relikwie Drzewa Krzyża Świętego uczyniły z opactwa cel pielgrzymek królów.
Złoty wiek i upadek
Region kwitł dzięki górnictwu, hutnictwu i mecenatowi biskupów krakowskich.
Powstały zamki w Chęcinach i Bodzentynie oraz rezydencja Krzyżtopór.
Potop szwedzki i rozbiory przyniosły zniszczenia.
Kasata klasztoru na Świętym Krzyżu nastąpiła w 1819 roku.
Staropolski Okręg Przemysłowy
W XIX wieku dolina Kamiennej stała się sercem polskiego przemysłu.
Stanisław Staszic planował tu ciąg zakładów metalurgicznych.
Pozostałości hut i zakładów zobaczysz m.in. w Samsonowie i Sielpi.
Ziemia powstań i partyzantki
Lasy świętokrzyskie osłaniały powstańców styczniowych.
W czasie II wojny działały tu oddziały partyzanckie, m.in. Jana Piwnika „Ponurego".
Klasztor na Świętym Krzyżu Niemcy zamienili w miejsce kaźni jeńców.
Czas ochrony
Modrzewie Chełmowej Góry objęto ochroną w 1920 roku.
Świętokrzyski Park Narodowy utworzono w 1950 roku.
Od 1936 roku klasztorem opiekują się Misjonarze Oblaci.
Historia regionu trwa - dziś pisze ją turystyka i nauka.
Najczęstsze pytania
Czym były dymarki?
Jednorazowymi piecami do wytopu żelaza. W okresie wpływów rzymskich region był jednym z największych ośrodków hutniczych barbarzyńskiej Europy.
Co to Staropolski Okręg Przemysłowy?
Najstarszy okręg przemysłowy ziem polskich, oparty na rudach, lasach i rzekach regionu. Rozkwitał zwłaszcza w XIX wieku.
Skąd wziął się kult na Łysej Górze?
Szczyt otacza wczesnośredniowieczny wał kultowy. Po chrystianizacji miejsce przejęło opactwo benedyktynów z relikwiami Krzyża.
Reklama
Pradzieje: kopalnie starsze niż piramidy
Historia regionu zaczyna się od kamienia.
W Krzemionkach pod Ostrowcem wydobywano
krzemień pasiasty już około 3900 lat p.n.e. -
to jeden z najlepiej zachowanych kompleksów górnictwa neolitycznego na świecie,
wpisany na listę UNESCO w 2019 roku.
Skala była przemysłowa jak na epokę kamienia: setki szybów,
podziemne chodniki i sieć wymiany, którą surowiec docierał na odległość setek kilometrów.
Starożytne hutnictwo - zagłębie na skalę Europy
W pierwszych wiekach naszej ery okolice Nowej Słupi
stały się jednym z największych ośrodków wytopu żelaza
w barbarzyńskiej Europie.
Ziemia kryje ślady dziesiątek tysięcy pieców dymarskich,
pracujących równolegle z rozkwitem Imperium Rzymskiego.
Warunki były idealne: rudy żelaza w skałach regionu,
drewno na węgiel drzewny z puszczy i glina na piece - wszystko w jednym miejscu.
Tradycję wskrzeszają od 1967 roku Dymarki Świętokrzyskie
z pokazami wytopu w replikach starożytnych pieców,
a dokumentuje ją muzeum im. Mieczysława Radwana.
Średniowiecze: relikwie, zamki i królowie
Na Łysej Górze powstało opactwo benedyktynów
z relikwiami Drzewa Krzyża Świętego -
najstarsze polskie sanktuarium, starsze niż Jasna Góra.
Traktem z Nowej Słupi, zwanym Drogą Królewską, pielgrzymowali tu władcy,
w tym Władysław Jagiełło przed Grunwaldem.
Świeckim odpowiednikiem był zamek w Chęcinach -
skarbiec koronny, więzienie i wdowia oprawa królowych,
strzegący bogatego zaplecza górniczego.
W 1331 roku odbył się tu zjazd rycerstwa, ważny w procesie jednoczenia państwa.
Staropolski Okręg Przemysłowy
Od XVI wieku, a szczególnie w XVIII i XIX stuleciu, region stał się
zapleczem przemysłowym Rzeczypospolitej, a potem Królestwa Polskiego.
Nad rzekami Kamienną, Czarną i Bobrzą powstała sieć zakładów:
wielkich pieców, walcowni i kuźnic napędzanych wodą.
Inicjatorem rozbudowy był m.in. Stanisław Staszic.
Zabytkowe zakłady zachowały się do dziś, m.in. w Sielpi,
Maleńcu i Nietulisku - to jeden z najciekawszych,
a jednocześnie najmniej znanych szlaków dziedzictwa w Polsce.
Powstania i wojny
Gęsty las i trudny teren czyniły z Łysogór naturalne schronienie.
Region był jednym z ważniejszych obszarów walk powstania styczniowego,
a w czasie II wojny światowej - terenem intensywnej działalności partyzanckiej.
W lasach świętokrzyskich operowały duże zgrupowania podziemia,
a pamiątki tych wydarzeń - mogiły, pomniki i tablice - mija się na wielu szlakach.
Literatura, która ukształtowała region
Dwa nazwiska mają tu status niemal instytucji.
Stefan Żeromski, wychowany w Ciekotach, opisał
Puszczę Jodłową w 1925 roku
i realnie przyczynił się do utworzenia parku narodowego w 1950.
Henryk Sienkiewicz otrzymał od społeczeństwa
pałacyk w Oblęgorku jako dar narodowy -
dziś muzeum z zachowanymi wnętrzami.
Więcej o miejscach: Zabytki regionu.
