Góry Świętokrzyskie należą do najstarszych gór w Polsce.
Ich trzon budują skały paleozoiczne, fałdowane setki milionów lat temu.
Niska wysokość to efekt długiej erozji, nie młodego wieku.
Skały sprzed pół miliarda lat
Grzbiet Łysogór budują piaskowce kwarcytowe z kambru.
Osadziły się w morzu około 500 mln lat temu.
Kwarcyt jest twardy i odporny, dlatego pasmo przetrwało erozję.
Dwa piętra strukturalne
Region uformowały dwie wielkie epoki górotwórcze.
Ruchy kaledońskie i waryscyjskie sfałdowały trzon paleozoiczny.
Młodsze skały mezozoiczne otaczają go tzw. obrzeżeniem permsko-mezozoicznym.
Fałdy zobaczysz jak na dłoni w kieleckich rezerwatach skalnych.
Gołoborza - dzieło mrozu
Same rumowiska są geologicznie młode.
Powstały w plejstocenie, w surowym klimacie peryglacjalnym przedpola lądolodu.
Woda zamarzająca w szczelinach rozsadzała kwarcyt na ostrokrawędziste bloki.
Pełny opis znajdziesz na stronie gołoborza.
Kras i jaskinie
W wapieniach dewońskich okolic Kielc i Chęcin rozwinął się kras.
Najsłynniejszy efekt to Jaskinia Raj z bogatą szatą naciekową.
Dawne kamieniołomy - Kadzielnia, Wietrznia, Ślichowice - odsłaniają profile skalne.
Bogactwa ziemi
Region od wieków żył z geologii.
Rudy żelaza napędzały starożytne hutnictwo świętokrzyskie.
W Miedzianej Górze i Miedziance kopano rudy miedzi.
Krzemień pasiasty z okolic Ostrowca stał się jubilerską wizytówką regionu.
Gdzie zobaczyć geologię na żywo
Galeria na gołoborzu pod Świętym Krzyżem - kwarcyty kambryjskie.
Kadzielnia i Centrum Geoedukacji na Wietrzni - wapienie dewońskie.
Ślichowice - podręcznikowy fałd obalony.
Jaskinia Raj - procesy krasowe i nacieki.
Najczęstsze pytania
Ile lat mają Góry Świętokrzyskie?
Najstarsze skały trzonu pochodzą z kambru, sprzed ponad 500 mln lat. Góry fałdowały się w orogenezach kaledońskiej i waryscyjskiej.
Dlaczego są takie niskie?
Setki milionów lat erozji starły dawne pasma. Dzisiejsze wzniesienia to twardsze resztki, głównie odporne kwarcyty.
Gdzie zobaczyć geologię bez wędrówki?
W kieleckich rezerwatach: Kadzielnia, Ślichowice i Wietrznia. To odsłonięcia w dawnych kamieniołomach, w granicach miasta.
Reklama
Dlaczego geolodzy nazywają ten region podręcznikiem
Góry Świętokrzyskie mają cechę, która czyni je wyjątkowymi w skali Europy:
kompletność zapisu geologicznego.
Na stosunkowo niewielkim obszarze odsłaniają się skały niemal wszystkich okresów -
od kambru po czwartorzęd.
Gdzie indziej trzeba przejechać setki kilometrów, by zobaczyć to,
co tu mieści się w promieniu godziny jazdy.
To dlatego region od dziesięcioleci służy jako
teren szkoleniowy dla studentów geologii,
a odsłonięcia w kamieniołomach i wąwozach mają status stanowisk dokumentacyjnych.
Dwie krainy w jednym regionie
Najważniejszy podział przebiega między północą a południem - i widać go gołym okiem.
Trzon paleozoiczny (Łysogóry i pasma północne) -
zbudowany z kwarcytów kambryjskich: skał wyjątkowo twardych,
odpornych na wietrzenie chemiczne.
To one przetrwały erozję i tworzą dzisiejsze grzbiety.
Ich produktem ubocznym są gołoborza.
Obrzeżenie mezozoiczne (południe i zachód) -
wapienie i dolomity z okresów dewonu, triasu i jury.
Skały rozpuszczalne w wodzie, więc powstały w nich zjawiska krasowe:
Jaskinia Raj, podziemia Kadzielni, liczne szczeliny.
Praktyczny wniosek dla turysty: kwarcytowe Łysogóry oferują rumowiska
i gęsty las, wapienne południe - jaskinie, skałki i murawy.
To dwa różne krajobrazy w odległości pół godziny jazdy.
Surowce, które napędzały region
Geologia przełożyła się tu bezpośrednio na historię gospodarczą.
Rudy żelaza - podstawa starożytnego hutnictwa w rejonie
Nowej Słupi, gdzie w czasach rzymskich
działały dziesiątki tysięcy pieców dymarskich.
Krzemień pasiasty - wydobywany w
Krzemionkach już około 3900 lat p.n.e.;
dziś obiekt z listy UNESCO.
Rudy ołowiu, miedzi i srebra - okolice Chęcin i Miedzianki;
to im zawdzięcza istnienie zamek.
Marmury chęcińskie - dekoracyjne wapienie, które trafiły
do najważniejszych budowli Rzeczypospolitej, w tym do kościołów Krakowa i Warszawy.
Wapienie przemysłowe - do dziś eksploatowane;
region jest jednym z zagłębi cementowo-wapienniczych Polski.
Ślady dawnego wulkanizmu
Wśród skał osadowych regionu tkwią żyły skał magmowych -
pozostałości dawnej aktywności wulkanicznej.
Świętokrzyski diabaz był wydobywany jako kamień dekoracyjny
i budowlany. To nie oznacza, że w regionie istniały wulkany w potocznym rozumieniu:
magma zastygała głównie w szczelinach pod powierzchnią.
Gdzie zobaczyć geologię na własne oczy
Kadzielnia w Kielcach - dawny kamieniołom w środku miasta,
z odsłoniętym profilem wapieni i podziemną trasą turystyczną.
Rezerwat Miedzianka - skalisty grzbiet dawnych kopalni miedzi.
Jaskinia Raj - kras w wapieniach dewońskich, z pełną szatą naciekową.
Gołoborza pod Łysą Górą - wietrzenie mrozowe w kwarcytach,
oglądane z galerii widokowej.
Wąwozy lessowe południa - zupełnie inny typ rzeźby,
wycięty w młodych osadach pyłowych.
