To pytanie z każdej szkolnej klasówki - a odpowiedź jest ciekawsza, niż sugeruje podręcznik. Te góry rodziły się dwukrotnie i przez pół miliarda lat zdążyły niemal zniknąć.
Dwie orogenezy, jedna historia
Akt pierwszy - orogeneza kaledońska. Około 500-400 milionów lat temu ruchy górotwórcze sfałdowały kambryjskie piaskowce i kwarcyty, tworząc trzon dzisiejszych Łysogór. Z tego okresu pochodzą skały budujące Łysicę i Łysą Górę.
Akt drugi - orogeneza waryscyjska (hercyńska). Setki milionów lat później, w karbonie i permie, region przeszedł kolejne fałdowanie i wypiętrzenie. To ono nadało górom układ pasm, który czytamy z mapy do dziś.
Epilog - ruchy alpejskie. Gdy wypiętrzały się Karpaty, stare świętokrzyskie struktury zostały jedynie dźwignięte i popękane. Dlatego mówimy o "odmłodzonej" rzeźbie bardzo starych gór.
Fałdowe czy zrębowe?
Fałdowe. To najczęstszy błąd w szkolnych odpowiedziach. Góry Świętokrzyskie są klasycznym przykładem starych gór fałdowych - widać to w wygiętych warstwach skalnych odsłoniętych w kamieniołomach regionu. Góry zrębowe, powstałe przez wypiętrzanie bloków wzdłuż uskoków, to np. Sudety.
Dlaczego są takie niskie?
Bo erozja miała pół miliarda lat na pracę. Deszcz, mróz i rzeki starły dawne pasma - być może dorównujące dzisiejszym wysokim górom - niemal do korzeni. Ostały się tylko grzbiety z najtwardszego kwarcytu. Pamiątką tej rozbiórki są gołoborza: rumowiska skalne rozsadzone mrozem epoki lodowcowej.
Czy to najstarsze góry Europy?
Uczciwa odpowiedź: jedne z najstarszych. Podobnie wiekowe trzony mają np. góry Skandynawskie czy szkockie kaledonidy. Świętokrzyskie wyróżnia co innego - kompletność zapisu geologicznego. Na małym obszarze odsłaniają się skały niemal wszystkich okresów, od kambru po czwartorzęd, ze śladami dawnej działalności magmowej włącznie. Dla geologów to podręcznik pisany w kamieniu.
Najczęstsze pytania
W jakiej orogenezie powstały?
Trzon sfałdowały ruchy kaledońskie, przebudowały go ruchy waryscyjskie, a alpejskie tylko odmłodziły rzeźbę.
Fałdowe czy zrębowe?
Fałdowe - stare i silnie zerodowane. Zrębowe są np. Sudety.
Dlaczego są niskie?
Pół miliarda lat erozji zostawiło z dawnych gór tylko kwarcytowe fundamenty.
Trzy orogenezy, jeden region
Historia wypiętrzania Gór Świętokrzyskich rozgrywała się w kilku aktach, rozciągniętych na setki milionów lat.
- Orogeneza kaledońska (ok. 500-400 mln lat temu) - w erze paleozoicznej, w okresach kambru, ordowiku i syluru - pierwsze i najważniejsze fałdowanie. Powstał wtedy trzon regionu, w tym kwarcytowe Łysogóry. Działo się to, zanim na lądach pojawiły się pierwsze drzewa.
- Orogeneza waryscyjska (ok. 400-300 mln lat temu) - wciąż w paleozoiku, w dewonie i karbonie - kolejne wypiętrzenie, które nadało regionowi obecny układ pasm.
- Ruchy alpejskie (ostatnie dziesiątki mln lat) - już w erze kenozoicznej - nie zbudowały tych gór od nowa, ale je odmłodziły, wynosząc zerodowany trzon i ożywiając rzeźbę.
Fałdowe, nie zrębowe - częsty błąd
Góry Świętokrzyskie są górami fałdowymi. To częsty błąd w szkolnych odpowiedziach: górami zrębowymi (powstałymi przez pionowe przesunięcia bloków skalnych wzdłuż uskoków) są w Polsce Sudety. Świętokrzyskie powstały przez sfałdowanie warstw skalnych pod wpływem nacisku bocznego, a dopiero potem zostały starte przez erozję.
Dlaczego są tak niskie
Odpowiedź brzmi: erozja miała pół miliarda lat na pracę. Pierwotne pasma kaledońskie były znacznie wyższe, ale woda, mróz i wiatr systematycznie je obniżały.
To, co widzimy dziś, to korzenie dawnych gór - najtwardsze fragmenty, które oparły się wietrzeniu. Grzbiety Łysogór zbudowane są z kwarcytów kambryjskich, skał wyjątkowo odpornych na wietrzenie chemiczne. Miększe warstwy wokół zostały starte, twarde kwarcyty zostały.
Rola epoki lodowcowej
Lądolód skandynawski docierał w rejon regionu, ale na szczyty Łysogór nie wszedł. Okolica leżała w strefie peryglacjalnej - w klimacie przypominającym tundrę.
To właśnie wtedy powstały gołoborza. Woda wnikała w szczeliny kwarcytu, zamarzała, rozsadzała blok od środka, a rozłupany materiał zsuwał się po zamarzniętym podłożu. Kamienne morza Łysogór to nie dzieło lodowca, tylko mrozu.
„Jedne z najstarszych", nie „najstarsze"
W materiałach turystycznych często pada określenie „najstarsze góry Europy". Ostrożniejsza i bardziej precyzyjna formuła brzmi: jedne z najstarszych. Trzon regionu faktycznie należy do najstarszych struktur górskich kontynentu, ale podobnie stare fragmenty skorupy występują też w innych miejscach Europy, a datowanie zależy od tego, co dokładnie uznamy za „powstanie gór".
Bezsporne jest natomiast co innego: region ma jeden z najbardziej kompletnych zapisów geologicznych w Europie - na małym obszarze odsłaniają się skały niemal wszystkich okresów. Szczegóły: Geologia Gór Świętokrzyskich.