Góry Świętokrzyskie oglądane z daleka wyglądają niepozornie.
Na horyzoncie rysują się jako łagodne garby wśród pagórków.
I właśnie w tym tkwi ich sekret - bo to nie młodzik, tylko senior wśród polskich gór.
Góry wyrzeźbione przez czas
Te wzniesienia nie zadziwią Cię wysokością ani dzikością stoków. Nic dziwnego.
Przez setki milionów lat pracowały nad nimi deszcze, śniegi, lody i płynąca woda.
Erozja obniżyła je i złagodziła ich kształty.
To, co widzisz dziś, to dostojna resztka gór, które kiedyś mogły mierzyć znacznie więcej.
A mimo to turyści przyjeżdżają tu chętnie. I wiedzą, po co.
Czeka na nich niezwykła rozmaitość skał, tajemnicze ruiny zamków,
zabytki bogatej przeszłości i lasy jodłowo-modrzewiowe,
jakich nie znajdziesz nigdzie indziej w Polsce.
Krajobraz: pasma, doliny i kamienne morza
Dla świętokrzyskiego krajobrazu charakterystyczne są niewysokie pasma górskie.
Oddzielają je rozległe doliny, którymi leniwie płyną rzeki.
Najwyższe pasmo - Łysogóry -
zbudowane jest z bardzo twardych piaskowców kwarcytowych.
I tu robi się ciekawie. Te skały, mimo swojej twardości, uległy przez wieki potężnemu niszczeniu.
Sprawcą była woda, która zamarzała i rozmarzała w skalnych szczelinach.
Kwarcyty pękały, a z litej skały powstawały głazy o ostrych krawędziach.
Dziś oglądamy je na stokach Łysogór jako słynne
gołoborza - kamienne morza, znak rozpoznawczy tych gór.
Puszcza Jodłowa - ozdoba, która wróciła
Ozdobą świętokrzyskiego krajobrazu od zawsze były lasy jodłowe i modrzewiowe.
W drugiej połowie XX wieku mocno ucierpiały od zanieczyszczeń powietrza -
jodła, wyjątkowo wrażliwa na dym przemysłowy, zamierała na całych stokach.
Lepiej radziły sobie modrzewie i drzewa liściaste, bo zrzucając igły i liście,
co roku pozbywały się części trujących substancji.
Dziś ta historia ma dobre zakończenie. Po ograniczeniu emisji przemysłowych
jodła się odrodziła i znów dominuje w drzewostanach.
Najcenniejsze fragmenty Puszczy Jodłowej chroni
Świętokrzyski Park Narodowy,
utworzony w 1950 roku.
Bogactwo ukryte w skałach
Skały to od wieków ważne bogactwo tych gór. Największą wartość mają wapienie -
wyrabia się z nich cement i wapno.
Są tu też odmiany zdobiące budowle: bardzo stare wapienie,
zwane charakterystyka regionu, marmurami kieleckimi,
trafiały do pałaców i kościołów w całej Polsce.
W wapieniach woda krążąca w szczelinach wydrążyła jaskinie.
Jedna z nich to prawdziwa perła: Jaskinia Raj,
uznawana za najpiękniejszą jaskinię w Polsce.
Jej szata naciekowa robi wrażenie nawet na tych, którzy jaskiń widzieli wiele.
Góry opiewane od stuleci
Świętokrzyskie knieje zachwycały już barokowych poetów.
Tak pisał o nich w XVII wieku Wespazjan Kochowski:
I mnie miłe Gór Świętokrzyskich knieje,
Na których wiecznie list się zielenieje.
A między inszych wyższa pięknym brakiem
Zbawiennym pańskim uczczona jest znakiem.
Ten „zbawienny pański znak" to relikwie Drzewa Krzyża Świętego
z klasztoru na Łysej Górze.
To od nich wzięły nazwę i góry, i całe województwo.
Od czego zacząć?
Szlaki - od godzinnego wejścia na Łysicę po kilkudniowy Główny Szlak Świętokrzyski.
Atrakcje - zamki, jaskinie, skanseny i muzea w promieniu godziny jazdy.
W centralnej Polsce, w województwie świętokrzyskim, głównie między Kielcami a Ostrowcem Świętokrzyskim.
Skąd nazwa Góry Świętokrzyskie?
Od relikwii Drzewa Krzyża Świętego, przechowywanych w klasztorze na Łysej Górze, zwanej Świętym Krzyżem.
Czy to najstarsze góry w Polsce?
Tak, trzon Gór Świętokrzyskich fałdował się już w paleozoiku. Należą do najstarszych gór Polski i Europy.
Reklama
Pasma, które tworzą region
Góry Świętokrzyskie nie są jednym grzbietem, lecz zespołem kilkunastu pasm
rozłożonych wachlarzowo wokół Kielc.
Osią całości są Łysogóry - 15 kilometrów grzbietu między Świętą Katarzyną
a Nową Słupią, z Łysicą (614 m) na zachodzie
i Łysą Górą (595 m) na wschodzie.
To tutaj skupia się ruch turystyczny i teren parku narodowego.
Na wschód Łysogóry przechodzą w Pasmo Jeleniowskie ze Szczytniakiem (554 m)
- dzikie, ciche i z własnymi gołoborzami.
Na północ od doliny Wilkowskiej leży Pasmo Klonowskie z Bukową Górą,
a tuż nad Kielcami Pasmo Masłowskie, którego skałki Klonówki
dają najlepsze panoramy w okolicy.
Zachód zamykają Pasmo Oblęgorskie z pałacykiem Sienkiewicza u podnóża
oraz wapienne Grzbiety Chęciński i Zgórski z zamkiem i Jaskinią Raj.
Pełne zestawienie z wysokościami znajdziesz na stronie Szczyty i pasma.
Dlaczego są tak niskie i tak stare
Wysokości poniżej 620 metrów mylą.
Trzon tych gór sfałdował się około pół miliarda lat temu,
w orogenezie kaledońskiej - zanim na lądach pojawiły się pierwsze drzewa.
Później region przeszedł kolejne wypiętrzenie w orogenezie waryscyjskiej,
a ruchy alpejskie jedynie odmłodziły rzeźbę.
Setki milionów lat erozji starły dawne, wysokie pasma niemal do fundamentów.
Zostało to, co najtwardsze: kwarcytowe grzbiety Łysogór.
Dlatego mówimy o starych górach fałdowych - nie zrębowych,
jak często pada w szkolnych odpowiedziach.
Szczegóły w artykule Jak powstały Góry Świętokrzyskie.
Region wyróżnia jeszcze jedno: kompletność zapisu geologicznego.
Na niewielkim obszarze odsłaniają się skały niemal wszystkich okresów,
od kambru po czwartorzęd. Dla geologów to podręcznik pisany w kamieniu -
więcej na stronie Geologia.
Przyroda: jodła, gołoborze, park narodowy
Symbolem regionu jest jodła - Łysogóry leżą blisko północnej granicy
jej naturalnego zasięgu w Polsce. Lasy, które porastają grzbiet,
Żeromski nazwał Puszczą Jodłową,
a jego tekst z 1925 roku realnie przyczynił się do utworzenia
Świętokrzyskiego Parku Narodowego w 1950 roku.
Najbardziej rozpoznawalnym zjawiskiem przyrodniczym są
gołoborza - pola kwarcytowych bloków rozsadzonych przez mróz
w epoce lodowcowej. Największe, pod Łysą Górą, oglądasz z płatnej galerii widokowej.
Ludzie i historia w jednym akapicie
Region ma przeszłość nieproporcjonalną do swojej wielkości.
W Krzemionkach wydobywano krzemień pasiasty
już około 3900 lat p.n.e. - dziś to obiekt z listy UNESCO.
W czasach rzymskich okolice Nowej Słupi były
jednym z największych ośrodków wytopu żelaza w barbarzyńskiej Europie;
tradycję wskrzeszają coroczne Dymarki Świętokrzyskie.
Na Łysej Górze stoi klasztor z relikwiami Drzewa Krzyża Świętego -
najstarsze polskie sanktuarium, starsze niż Jasna Góra.
