Ciekawostki o Górach Świętokrzyskich

Dwanaście faktów, którymi błyśniesz na szlaku - wszystkie prawdziwe, choć niektóre brzmią jak legendy.

Geologia i rekordy

1. To jedne z najstarszych gór Europy. Ich kwarcytowy trzon fałdował się około pół miliarda lat temu - zanim na lądach pojawiły się pierwsze drzewa. Więcej: jak powstały.
2. Najwyższy punkt ma… dwa wierzchołki. Skała Agaty (613,96 m) okazała się o ok. 65 cm wyższa od słynnego wierzchołka Łysicy z krzyżem. Nowe pomiary poprawiły mapy całej Polski.
3. Gołoborza to pamiątka epoki lodowcowej. Kamienne morza rozsadził mróz w klimacie tundry; nazwa znaczy dosłownie "gołe od boru".
4. Region miał epizod magmowy. Wśród osadowych skał tkwią żyły dawnych law - świętokrzyski diabaz trafiał nawet do dekoracyjnej architektury.

Historia i ludzie

5. Kopalnie starsze niż piramidy. W Krzemionkach wydobywano krzemień pasiasty już ok. 3900 lat p.n.e. - dziś to lista UNESCO.
6. Łysogóry były polskim zagłębiem hutniczym starożytności. Tysiące dymarek wytapiały tu żelazo w czasach Imperium Rzymskiego; tradycję wskrzeszają Dymarki Świętokrzyskie.
7. Na Świętym Krzyżu przechowywane są relikwie Drzewa Krzyża. Klasztor na Łysej Górze to najstarsze polskie sanktuarium - starsze niż Jasna Góra.
8. Sienkiewicz dostał tu pałacyk od narodu. Oblęgorek był darem społeczeństwa za 25-lecie pracy pisarza; dziś mieści jego muzeum.

Przyroda i legendy

9. Dąb Bartek kiełkował w średniowieczu. Badania wskazują na 645-670 lat - drzewo pamięta czasy przed bitwą pod Grunwaldem.
10. Łysa Góra to "polskie Łyse" z sabatów. Legendy o zlotach czarownic były tak żywe, że weszły do języka; ich echo znajdziesz w świętokrzyskich legendach.
11. Puszczę Jodłową ocalił pisarz. Żeromski nazwał ją "puszczą królewską, niczyją" - te słowa stały się manifestem ochrony i pomogły utworzyć park narodowy.
12. Łysica zamyka Koronę Gór Polski. To najniższy szczyt prestiżowej listy - dzięki czemu wielu zdobywców właśnie tutaj kończy (lub zaczyna) swoją koronną przygodę. Sprawdź: Korona i GOT.

Wszystkie fakty weryfikujemy w oficjalnych i naukowych źródłach - ich listę znajdziesz na stronie Źródła.

Rzeczy, o których nie mówią przewodniki

• Najwyższy punkt nie ma krzyża. Na Łysicy krzyż i tablica stoją na wierzchołku zachodnim, ale najwyższym punktem jest sąsiednia Skała Agaty, wyższa o mniej niż metr. Precyzyjne pomiary poprawiły mapy całej Polski.
• Kamienne morza to nie dzieło lodowca. Gołoborza powstały przez wietrzenie mrozowe w strefie peryglacjalnej - lądolód nigdy na te szczyty nie wszedł.
• Region miał zagłębie hutnicze w czasach rzymskich. Okolice Nowej Słupi były jednym z największych ośrodków wytopu żelaza w barbarzyńskiej Europie - ziemia kryje ślady dziesiątek tysięcy pieców.
• Książka uratowała las. „Puszcza Jodłowa" Żeromskiego z 1925 roku realnie przyczyniła się do utworzenia parku narodowego w 1950. To rzadki przypadek, gdy literaturę można wskazać jako przyczynę ochrony przyrody.
• Sanktuarium starsze niż Jasna Góra. Opactwo na Świętym Krzyżu z relikwiami Drzewa Krzyża jest najstarszym polskim miejscem kultu tej rangi.
• Klasztor stoi na pogańskim wale. Szczyt otacza kamienna konstrukcja o długości około 1,5 km, wiązana z wczesnośredniowiecznym ośrodkiem kultu. Chrześcijaństwo nie wymazało tego miejsca - przejęło je.
• Kopalnie starsze niż piramidy. W Krzemionkach wydobywano krzemień pasiasty od około 3900 lat p.n.e. Obiekt jest na liście UNESCO od 2019 roku.
• Bartek nie pamięta Chrobrego. Badania określiły wiek dębu na około 645-670 lat - to czasy Kazimierza Wielkiego, nie pierwszych Piastów.
• Najniższy szczyt Korony Gór Polski. Łysica reprezentuje region na liście najwyższych szczytów 28 pasm i zamyka ją od dołu (szczegóły).
• Ze szczytów nie ma widoków. Góry są za niskie, by wykształcić granicę lasu, a park nie wycina drzew pod tarasy. Panoramy znajdziesz na gołoborzach i skałkach (lista).
• Mgła w dolinie oznacza słońce na górze. Inwersja temperatury jest tu częsta, zwłaszcza jesienią - i daje najlepsze zdjęcia w roku.
• Jodła jest tu na granicy zasięgu. Łysogóry leżą blisko północnej granicy naturalnego występowania jodły w Polsce, co czyni te drzewostany cennymi naukowo (flora).
• Modrzew, który gubi igły. Na Chełmowej Górze chroniony jest modrzew polski - jedyny polski iglak zrzucający igły na zimę.
• Zamek-kalendarz. Krzyżtopór obrósł legendą o 4 wieżach, 12 salach, 52 pokojach i 365 oknach - historycy nie potwierdzają, czy symbolika była zamierzona.
• Pełny przekrój geologiczny. Na niewielkim obszarze odsłaniają się skały niemal wszystkich okresów - region służy jako teren szkoleniowy dla studentów geologii.

Wszystkie powyższe informacje weryfikujemy w oficjalnych źródłach. Zasady, którymi się kierujemy, opisujemy w dziale Źródła. Znalazłeś błąd? Napisz do nas - poprawimy.

Region w książkach i filmie

Dwie pozycje ukształtowały to, jak Polska patrzy na ten region. „Puszcza Jodłowa" Żeromskiego z 1925 roku realnie przyczyniła się do utworzenia parku narodowego - to rzadki przypadek, gdy tekst literacki można wskazać jako przyczynę ochrony przyrody.

Druga to „Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie" Cezarego Chlebowskiego z 1968 roku - reportaż o oddziałach Jana Piwnika „Ponurego", w czasach PRL pierwsza książka opowiadająca o żołnierzach Armii Krajowej i ich walce z Niemcami. Opisane w niej Wykus i Michniów można dziś odwiedzić. Ekranizacja jest przygotowywana od 2017 roku, ale wciąż nie powstała.

Sienkiewicza - najdłuższy deptak w Polsce

Kielecka ulica Henryka Sienkiewicza ma około 1270 metrów i jest najdłuższym deptakiem w kraju. Biegnie w linii prostej od placu Niepodległości przy dworcu kolejowym do placu Moniuszki, gdzie stoi pomnik patrona. Cała jest wyłączona z ruchu samochodowego.

Nazwę nosi od 1919 roku. Wcześniej, w czasie pierwszej wojny światowej, administracja austro-węgierska nazwała ją imieniem cesarza Franciszka Józefa. Zabudowa na odcinku od placu Moniuszki do Paderewskiego jest wpisana do rejestru zabytków.

W 2005 roku Sienkiewicza dostała tytuł najładniej oświetlonej ulicy w Polsce. Rewitalizacja z lat 2001-2006 kosztowała 28 milionów złotych. Mieszkańcy mówią na nią po prostu Sienkiewka - a klasyczne miejsce spotkań to "pod Puchatkiem", czyli przy domu towarowym o tej nazwie.

Różnica jest zasadnicza: Krakowska jest najdłuższa, ale Sienkiewicza jest najdłuższa do chodzenia. Przejście deptaka końca do końca zajmuje kwadrans i mija się po drodze teatr, dwa zabytkowe hotele i XIX-wieczne kamienice.