Zwięzła charakterystyka regionu: położenie, wysokości, geneza, budowa geologiczna i rzeźba terenu. Wszystko, co potrzebne do notatki, w jednym miejscu - z wyjaśnieniem, dlaczego jest tak, a nie inaczej.
Najważniejsze dane w skrócie
| Położenie | centralno-południowa Polska, województwo świętokrzyskie, Wyżyna Kielecka |
|---|---|
| Najwyższy szczyt | Łysica - 614 m n.p.m. (pasmo Łysogór) |
| Drugi szczyt | Łysa Góra (Święty Krzyż) - 595 m n.p.m. |
| Typ gór | fałdowe (nie zrębowe) |
| Wiek | trzon paleozoiczny, główne fałdowanie ok. 500-400 mln lat temu |
| Główne pasmo | Łysogóry, ok. 15 km długości |
| Ochrona | Świętokrzyski Park Narodowy (od 1950) |
| Największe miasto | Kielce |
Budowa geologiczna
Region dzieli się na dwie wyraźnie różne części, i to jest klucz do zrozumienia całej jego geologii.
- Trzon paleozoiczny (Łysogóry i pasma północne) - zbudowany głównie z kwarcytów kambryjskich. To skały wyjątkowo twarde i odporne na wietrzenie chemiczne. Właśnie dlatego przetrwały erozję i tworzą dzisiejsze grzbiety.
- Obrzeżenie mezozoiczne (południe i zachód) - wapienie, dolomity i margle z dewonu, triasu i jury. Skały rozpuszczalne w wodzie, więc powstały w nich zjawiska krasowe: jaskinie, leje, szczeliny.
Region ma jeden z najbardziej kompletnych zapisów geologicznych w Europie - na niewielkim obszarze odsłaniają się skały niemal wszystkich okresów. Dlatego od dziesięcioleci służy jako teren szkoleniowy dla studentów geologii. Szerzej: Geologia Gór Świętokrzyskich.
Jak powstały - trzy orogenezy
- Orogeneza kaledońska (ok. 500-400 mln lat temu) - pierwsze i najważniejsze fałdowanie, powstał trzon regionu.
- Orogeneza waryscyjska (ok. 400-300 mln lat temu) - kolejne wypiętrzenie, nadało obecny układ pasm.
- Ruchy alpejskie (ostatnie dziesiątki mln lat) - nie zbudowały tych gór od nowa, ale je odmłodziły, wynosząc zerodowany trzon.
Częsty błąd na sprawdzianach: Góry Świętokrzyskie to góry fałdowe, powstałe przez sfałdowanie warstw skalnych pod naciskiem bocznym. Górami zrębowymi (powstałymi przez pionowe przesunięcia bloków wzdłuż uskoków) są w Polsce Sudety.
Dlaczego są tak niskie
To najczęstsze pytanie egzaminacyjne o ten region. Odpowiedź składa się z trzech części:
- Wiek. Erozja pracowała nad nimi około pół miliarda lat - wielokrotnie dłużej niż nad Tatrami czy Alpami.
- Brak młodego wypiętrzania. Ruchy alpejskie, które wydźwignęły Karpaty, tutaj tylko nieznacznie odmłodziły stary, zerodowany trzon.
- Selektywna erozja. To, co widzimy, to korzenie dawnych gór - najtwardsze kwarcyty. Miększe warstwy wokół zostały starte.
Rzeźba terenu
Krajobraz tworzą równoległe pasma o wyrównanych grzbietach, rozdzielone szerokimi, płaskimi dolinami. Charakterystyczne elementy rzeźby:
- Gołoborza - rumowiska kwarcytowych bloków rozsadzonych przez mróz w epoce lodowcowej, na których nie rośnie las. To najbardziej rozpoznawalna forma rzeźby regionu.
- Skałki ostańcowe - twarde wychodnie, które oparły się erozji.
- Formy krasowe na wapiennym południu - jaskinie, leje, wywierzyska.
- Wąwozy lessowe w południowo-wschodniej części regionu.
Lądolód skandynawski nie wszedł na szczyty Łysogór. Okolica leżała w strefie peryglacjalnej, w klimacie zbliżonym do dzisiejszej tundry - i to wietrzenie mrozowe, nie lodowiec, uformowało gołoborza.
Surowce mineralne
Geologia przełożyła się tu bezpośrednio na historię gospodarczą regionu.
- Rudy żelaza - podstawa starożytnego hutnictwa w rejonie Nowej Słupi.
- Krzemień pasiasty - wydobywany w Krzemionkach już ok. 3900 lat p.n.e., dziś obiekt UNESCO.
- Rudy ołowiu, miedzi i srebra - okolice Chęcin i Miedzianki.
- Marmury chęcińskie - dekoracyjne wapienie w budowlach całej Rzeczypospolitej.
- Wapienie przemysłowe i gipsy - eksploatowane do dziś; region jest jednym z zagłębi cementowo-wapienniczych Polski.
- Piaskowce, dolomity, diabazy - kamień budowlany i drogowy.
Klimat i wody
Klimat jest chłodniejszy i wilgotniejszy niż na otaczających nizinach - na grzbiecie Łysogór bywa o 2-4°C zimniej niż w Kielcach, a opady są wyraźnie wyższe. Charakterystyczna jest inwersja temperatury: przy pogodzie wyżowej mgła zalega w dolinie, a nad nią świeci słońce.
Główne rzeki to Nida (z Ponidziem na południu), Kamienna i Czarna Staszowska, na której utworzono zalew Chańcza - największy zbiornik regionu.
Roślinność
Region jest zbyt niski, by wykształcić piętra roślinne znane z wysokich gór - nie ma tu regla górnego, kosodrzewiny ani hal, a las rośnie aż po same wierzchołki. Dominują bory jodłowe i buczyny; Łysogóry leżą blisko północnej granicy naturalnego zasięgu jodły w Polsce. Osobliwością jest modrzew polski na Chełmowej Górze. Szerzej: Flora i Fauna.